ABD ve Rusya gibi ülkeler Afgan hükümeti ile Taliban'ı barıştırmaya çalışıyor

Sovyetler Birliği’nin işgalini sonlandırması ile Afganistan uzun yıllar sürecek iç savaşın içine düştü. Afganistan’da neler oldu? Taliban Afganistan’da neler yaptı? Afganistan hükümeti ile Taliban barışacak mı?

1979 yılında Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgal etmesi ile birlikte ülkede uzun yıllar sürecek karışıklıklar başladı. Sovyetler Birliği 10 yıl süre ile Afganistan topraklarında kaldı ve 1989 yılında askerlerini geri çekme kararı aldı. Sovyetlerin çekilmesi ile birlikte ülkede mücahit gruplar arasında şiddetli bir iç savaş başladı.

Yeni işgalden çıkmış bir ülke olan Afganistan, iç savaşın başlaması ile birlikte birçok alanda büyük zarar gördü. Siyasi istikrarsızlık sebebiyle devlet kurumları etkin bir şekilde çalışamadı. Altyapı, eğitim, sağlık gibi alanlarda halka gerekli olan hizmet verilemedi.

Bu kaos ve kargaşa ortamında Taliban adlı bir yapı ortaya çıktı. "Hanefi mezhebine bağlı İslami bir sistem" kurma amacıyla kurulan Taliban, ülke siyasetinde söz sahibi olmaya başladı. Taliban, kelime anlamı itibariyle “talebeler” anlamına geliyordu. Taliban, ismini, ülkenin doğu ve güney bölgelerindeki medreselerde eğitim almış öğrencilerden alıyordu.

Taliban, 1994 yılının Eylül ayında, ülkenin güneyinde kalan Kandahar şehrinde Molla Ömer tarafından kuruldu. 50 medrese öğrencisi, Taliban’ın kuruluşunda Molla Ömer’in yanında yer aldı.

Molla Ömer, Sovyet işgali esnasında mücahit gruplar ile birlikte savaştı. Sovyet işgalinin sona ermesinin ardından, İslami esaslara dayanan bir düzenin kurulmasını ve yönetimin oluşmasını talep ediyordu. Molla Ömer’in başlattığı hareket 50 kişi ile başlarken, diğer Afgan medrese öğrencilerinin de katılması ile sayı 15.000 oldu.

TALİBAN YÖNETİMİ ELE GEÇİRDİ

Taliban, militan kaynağını medreselere ev sahipliği yapan Pakistan’dan alıyordu. Bu sebeple Pakistan, Taliban’ın en önemli destekçisi olarak gösterildi. Kandahar şehir merkezi 3 Ekim 1994 tarihinde Taliban tarafından ele geçirildi. Bir yıl sonra ülkenin 12 vilayetini alan Taliban, başkent Kabil’i de ele geçirmeye çalıştı.

Dönemin Savunma Bakanı Ahmed Şah Mesud, Taliban’ın Kabil’i ele geçirme girişimini engelledi. Burada büyük kayıplar veren Taliban, bir yıl sonra yeniden Kabil’i kuşattı. Şah Mesud, Taliban karşısında başarısız olarak 26 Eylül 1996 tarihinde kuvvetleriyle birlikte şehri terk etti. Hindukuş Dağlarına çekilen Şah Mesud, burada yanında bulunan askerleri Taliban’a karşı örgütledi.

Şah Mesud’un kaçması ile birlikte Taliban, geçici hükümete son verildiğini ve “Afganistan İslam Emirliği” adıyla kendi devletini kurduğunu duyurdu. Ülkenin diğer bölgelerini de almaya devam eden Taliban, 1998 yılında ülkenin yüzde 90’ını ele geçirdi.

Taliban’ın iktidara gelmesi ile birlikte 20 yıldır savaş yorgunu olan ülke, daha zor durumlar ile karşı karşıya kaldı. Ülkenin yeterli derecede su, telekomünikasyon, elektrik ve ulaştırma altyapısı yoktu. Ayrıca halkın en temel gereksinimleri (barınma, gıda, eğitim, ilaç, sağlık vb) karşılanamıyordu. İç savaş ile birlikte ülkede ekonominin yanı sıra, toplumsal yapı da derinden sarsıldı. Bu süreç içerisinde bir milyon sivil hayatını kaybederken, 100 bine yakın kadın ise dul kaldı.

Sağlık hizmetlerinin yetersizliği sebebiyle ülkede bebek ölüm oranı yüzde 25’lere ulaştı. Bu oran ile Afganistan, dünyada en çok bebek ölümlerinin yaşandığı ülke oldu. Ülkede doğan her dört çocuktan biri, beş yaşına gelmeden yaşamını yitiriyordu.

Ülke uluslararası kuruluşların yardımlarına muhtaç bir hale geldi. Taliban, ülkeye yardım gönderen yabancı kuruluşlara şüpheci bir yaklaşımda bulundu. 1998 yılına gelindiğinde ise ülkedeki tüm BM kuruluşlarının ofislerini kapattı ve faaliyetlerine son verdiğini duyurdu.

TALİBAN TERÖRE YARDIM İLE SUÇLANDI

Molla Ömer tarafından kurulan Taliban hükümeti, sadece Pakistan, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri tarafından tanındı. Taliban bu dönemde, Usame Bin Ladin tarafından kurulan terör örgütü El Kaide’yi korumak ile suçlandı. El Kaide’nin uluslararası alandaki terör eylemleri, Taliban yönetimindeki Afganistan’da planlandı. Bin Ladin tarafından yönlendirilen militanlar, Taliban ile birlikte savaşarak sivillere yönelik saldırılarda bulundu. BMGK, Aralık 2000 yılında teröristlere destek solduğu gerekçesiyle Taliban’a yaptırım uyguladı.

11 EYLÜL SALDIRILARI İLE BİRLİKTE ABD İŞGALİ

Terör örgütü El Kaide, 11 Eylül 2001 tarihinde New York’ta bulunan Dünya Ticaret Merkezi’nin ikiz kulelerine saldırıda bulundu. Bu saldırıların ardından ABD, Afganistan’ı işgal etmeye başladı. İşgal sırasında Taliban ilk önce başkent Kabil’den, sonra ise kalesi olan Kandahar’dan çekilmek zorunda kaldı. Taliban ve El kaide liderleri ülkeyi terk etti.

ABD işgalinden sonra devrilen Taliban yönetimi, iki yıl boyunca ülke dışında örgütlenmeye devam etti. 2001 yılında Almanya’da Bonn Konferansı düzenlendi ve Afgan Geçici Yönetimi liderliğine Hamid Karzai seçildi.

ABD işgali sonrasında Molla Ömer tarafından yeniden Örgütlenen Taliban, Afgan merkezi hükümetine karşı gerilla savaşı başlatarak yönetimi geri almaya çalıştı. Taliban’ın yeniden örgütlenmesi üzerine ABD ve Afgan Geçici Hükümeti tarafından alınan tedbirler artırıldı.

23 Nisan 2013 tarihinde Taliban lideri Molla Ömer, Pakistan’ın Karaçi kentinde tüberkülozdan öldü. ABD ise 2014 yılında ülkedeki askerlerini geri çekeceğini açıkladı.

TALİBAN İLE AFGANİSTAN ARASINDA BARIŞ GÖRÜŞMELERİ

2011, 2012 ve 2013 yıllarında ABD Başkanı Barack Obama tarafından, Taliban ve Afgan hükümetleri arasında barış görüşmelerinin başlatılması için girişimlerde bulunuldu. Bu görüşmeler sonuçsuz kaldı.

2016 yılında ise Pakistan, ABD ve Çin gibi ülkelerin katılımıyla Taliban ve Afgan hükümeti arasındaki barış görüşmeleri başarısız sonuçlandı. 2017 yılında Donald Trump tarafından müzakerelerin yeniden başlayacağı iddia edildi.

 2018 yılında Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani, Taliban ile ön koşul olmadan görüşme yapmaya hazır olduklarını duyurdu. Gani, Taliban’a, siyasi bir parti olarak tanınmayı ve hapisteki üyelerini serbest bırakmayı vadetti. Taliban ise atılan bu adımlara olumsuz yanıt verdi.

DÜŞMAN ÜLKELER TARAFLARI BARIŞTIRMAYA ÇALIŞIYOR

Son yıllarda Afgan hükümeti ile Taliban’ı barıştırma çabaları farklı devletler tarafından devam ediyor. Rusya, Çin, ABD, Pakistan gibi ülkeler Afgan hükümeti ile Taliban arasında barış görüşmeleri için aracılık ediyor. Geçtiğimiz aylarda ABD’nin müzakereler hakkında açıklamaları olmuştu. En son girişim ise Rusya tarafından yapıldı. Rusya, içerisinde Pakistan, ABD, Çin gibi ülkelerinde yer aldığı bir masada, Afgan hükümeti ile Taliban liderlerinin görüşeceğini açıkladı.

Ekonomik, askeri ve siyasi olarak birbirlerine düşman olan ülkelerin Afgan hükümeti ile Taliban arasındaki barış müzakerelerinde aynı masada olmaları dikkat çekiyor. ABD, Çin ve Rusya gibi süper güçlerin, tarafları barıştırmak için bir araya gelmeleri bazı soru işaretlerini beraberinde getiriyor.

ABD ve Rusya gibi ülkeler, Afganistan için harcamış oldukları yüksek maliyetten kurtulmaya çalışıyor. Afganistan'da yaşanan savaş olayları diğer dünya ülkelerine ekonomik ve siyasi olarak olumsuz yansıyor. ABD ve Rusya gibi birbirleriyle rekabet içerisinde olan ülkeler, Afganistan'da siyasi istikrarın oluşması için aynı masada bulunabiliyor.