Sahte haberlerin küresel çapta etkileri

2017 yılında Collins sözlükleri tarafından yılın kelimesi olarak seçilen “fake news”, yani “sahte haber” kavramları her ne kadar bugünlerde fazla duyuluyor olsa da tam olarak yeni bir şey değil. Matbaanın icat edildiği ilk günden beri bir manipülasyon aracı olarak kullanılan sahte haber stratejisi, yeni medya gereçlerinin artmasıyla birlikte bölgesel çaptan çıkarak, küresel çapta kitleleri etkilemeye başlamıştır.

2017 yılında Collins sözlükleri tarafından yılın kelimesi olarak seçilen “fake news”, yani “sahte haber” kavramları her ne kadar bugünlerde fazla duyuluyor olsa da tam olarak yeni bir şey değil. Sosyal medyadan da önce medya tarihin bir parçası olan sahte haberlere matbaanın icadından beri maruz kalınıyor. Sahte haberlerde genel anlamıyla okuyucu şok ve şaşırtma yoluyla etki altına alınıyor. Böylelikle haberi yayımlayanlar, okuyucuların duygularını kullanarak ve algı yönetimiyle bir meşrulaştırma süreci gerçekleştirmiş oluyor.

Toplumsal sorunlar, kamuoyundaki tartışmalı konular, savaş veya çatışma dönemlerinde adeta bir zincir halinde paylaşılan bu yalan haberler, birçok ülkenin sıklıkla karşılaştığı bir sorun. İletişim araçlarının gelişmesiyle birlikte bireyler daha hızlı yayılan sahte haberlere maruz kalıyor ancak yalan haberler hayatımıza yalnızca sosyal medya platformları ile girmemiştir. Nitekim sahte haberlerin tarihi matbaanın icadına kadar dayanıyor ve tarihte birçok örneği mevcuttur. Örneğin; Nazi propaganda bakanı Joseph Goebbels tarafından Yahudi aleyhtarlığı oluşturmak amacıyla 2. Dünya Savaşı’ndan önce yoğun olarak kullanıldı.

Resmi olarak belirsiz ve gizli olarak yürütülen kara propagandanın amacı, hedef alınan tarafı karalamak olduğu için, kara propagandada her türlü kötüleyici konu yer alabiliyor. Amaç ise gerçekleri değiştirerek veya sahte haberler uydurarak toplumun algısını yönlendirmek. Kara propaganda sıklıkla devasa medya endüstrisine sahip olan süper güçler tarafından kullanılıyor. Kara propaganda aleni bir şekilde yapılıyor.

2013’te eski bir CNN çalışanı olan Amber Lyon, CNN kanalının kendisinden ısmarlama haber istediğini açıklamış ve CNN yetkililerinin “ABD yönetimi böyle istiyor” dediğini söylemişti. Lyon yetkililerin kendisinden özellikle Irak ve Suriye’deki durumu abartarak vermesini istediğini açıklamış, ayrıca İran’a karşı askeri bir müdahaleyi meşru kılmak için kamuoyuna yönelik haberler yaptıklarını ve bunun için CNN’in ABD yönetiminden büyük paralar aldığını da iddia etmişti.

Fake News

1990 yılında Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle başlayan ve Körfez Savaşı’nın gerçekleştiği günlerde medya tarafından sürekli gösterilen, petrole bulanmış bir karabatak görüntüsü uzun süre gündemde kalmıştı. Bu görsel aracılığıyla uluslararası medyada Saddam Hüseyin’in körfez kıyılarını kirlettiği ve hayvanları öldürdüğü gibi bir algı oluşturulmak istenmişti. Fakat sanılanın aksine karabatak görüntüsünün 1980’li yıllarda İskoçya açıklarında batan bir tankerden yayılan petrol sebebiyle ölen bir kuşa ait olduğu yıllar sonra anlaşılmıştı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1755 yılında Katolik Kilisesinin Lisbon Depremiyle ilgili yapmış olduğu yanlış açıklama Rönensan’ı kolaylaştırmıştı. 1800’lü yıllarda Amerika’daki ırkçı duyarlılık, Afro-Amerikalıların sözde eksiklikleriyle ve suçlarıyla ilgili yanlış haberlerin yayımlanmasına yol açtı.

Modern sahte haberler

Sahte haberlerin ilk defa kim tarafından yapıldığının bir önemi yok. Modern haliyle sosyal medya da yayınlanan sahte haberler geleneksel haberlerden çok farklı. Çünkü yayılma hızı ve etkisinin büyüklüğü modern sahte haberleri geçmişte geleneksel medya aracılığıyla yapılan sahte haberlerden çok farklı yere taşıdı. Ayrıca modern sahte haberlerin 3 benzersiz özelliği onu geleneksel haberlerden ayırıyor, kim tarafından yapıldığı, ne yapıldığı ve nasıl yapıldığı.

Geleneksel anlamda haberler kurumlar aracılıyla yapılırken modern sahte haberler ise bireyler tarafından para karşılığında ya da bir ideoloji çerçevesinde yapılıyor. Ayrıca modern sahte haberlerde sadece içerik değil, haberin kaynağı da hem bozuluyor hem de çarpıtılıyor.

Sosyal medyada yayınlanan haberlerin 3 özelliği insanların bu haberlere düşme olasılığını arttırıyor. Birinci özellik agnostik olmaları ve daha çok haber toplayıcı olarak hareket etmeleri, sosyal medyada haberlerin yayınlayıcıdan çıkmasının ardından sosyal medya ortamından rahat bir şekilde yayılması ve sosyal medya platformlarının algoritmasının haberin gerçekliğine göre değil de almış olduğu etkilemişse göre sıralamaya sokması da modern sahte haberlerin hızlı bir şekilde yayılmasına neden oluyor.

Son dönemde Türkiye de hem iç medyada hem de uluslararası medyada modern sahte haber “fake news” diyebileceğimiz habere maruz kalıyor. Türkiye’nin sınır güvenliğini sağlamak ve Suriyeli sığınmacıların yerleşmesi için güvenli yerleşim yerleri oluşturmak amacıyla başlattığı askeri harekatı hedef alan pek çok yalan haber yayıldı. Özelikle Türk Silahlı Kuvvetleri’ni hedef alan, sivil-terörist ayrımı yapılmadığı, hedefin terör değilde Kürtler olduğu ve soykırım yapıldığı tarzında birçok modern sahte haber yayılmıştır. Twitter üzerinden “Savethekurds”, “trumpbetrayedthekurds”, “KurdishGenocide” gibi etiketlerle, geçmişte başka yerlerde başka insanların başrol oynadığı fotoğraflar, terör örgütü üyeleri tarafından sanki bugün gerçekleşmiş gibi paylaşıldı.