Covid-19 "R" sayısı Türkiye'de kaç?

Dünya genelinde 10 milyondan fazla kişiyi etkisi altına alan ve 500 binden fazla kişinin hayatını kaybetmesine neden olan yeni tip koronavirüs (Covid-19) normalleşme sürecinin ardından ikinci dalga ile yayılmaya devam ediyor. Ülkelerdeki yayılma hızının hesaplanmasında kullanılan 'R' sayısının DSÖ ve bilim insanları tarafından farklı hesaplanması ise kafa karışıklıklarını da beraberinde getiriyor. "R" sayısı ne anlama geliyor? "R" sayısı nasıl hesaplanıyor? "R" sayısı nasıl yorumlanıyor?

İngilizce’de çoğalma anlamına gelen ‘reproduction” kelimesinin baş harfi ile gösterilen ‘R’ değeri, yeni tip koronavirüs (Covid-19) salgınının bulaşıcılık değeri olarak hayatımıza girdi.

İki temel kategori baz alınarak hesaplanan ‘R’ sayısı; “temel bulaşıcılık değeri” ve “etkili bulaşıcılık değeri” tanımlarını da hayatımıza dahil etti.

TEMEL BULAŞICILIK DEĞERİ NEDİR?

Covid-19 pandemisinde temel bulaşıcılık değeri ‘R0’ ile gösterilir. Belirli bir bulaşıcı hastalık için değiştirilmeden kullanılan bu sayı, söz konusu hastalığın doğrudan ne kadar bulaşıcı olduğunu ifade eder.

Örneğin; R0 değeri 2,5 olan bir hastalıkta, 100 kişi hastalığı 250 kişiye bulaştırıyor demektir.

Fakat bulaşıcı hastalıklarda sapma oranı göz önünde bulundurularak R0 sayısı 1,5 - 2 aralığında baz alınıyor.

ETKİLİ BULAŞICILIK NEDİR?

Etkili bulaşıcılık, bir hastalığın toplum içerisindeki bulaşma miktarına göre artan bağışıklık seviyesini ifade eder. Etkili bulaşıcılık ‘RE değeri’ olarak yazılır. Karantina uygulaması bulaşıcılığın düşmesini sağlarken, ‘R0’ sabit kaldığında ‘RE’ değeri azalabiliyor.

Her iki “R” değeri de ülke bazında hesaplansa bile, ülke içerisindeki bölgelere göre de farklılık gösterebiliyor.

R DEĞERİNİN HESAPLANDIĞI 4 TEMEL DEĞİŞKEN

1- Süre (Duration): Bir kişinin enfeksiyonu taşıma süresi, bulaşma katsayısını belirleyen en önemli etkenlerden birisi olarak göz önünde bulunduruluyor. Kişinin en kısa sürede izole edilmesi, virüsün bulaştığı kişi sayısının düşmesinde önemli bir faktör olarak görülüyor.

2- Fırsat (Opportunity): Virüsü bulaştırmak için taşıyıcının bulunduğu ortamlar önem arz ediyor. DW Türkçe’de yer alan habere göre, epidemiyolojist Adam Kucharski, günde ortalama 5 farklı temas ile virüsün bulaşacağının altını çiziyor. Bu anlamda sosyal mesafe bulaşının azaltılması için önemli rol oynuyor.

3- Bulaştırma Olasılığı (Transmission Probability): Virüs taşıyan kişinin doğrudan diğerine bulaştırması anlamına gelen ‘bulaştırma olasılığı’ her üç karşılaşmadan birinde riskin yükseldiğini ifade ediyor.

4- Yatkınlık (Susceptibility): Virüsün bulaşmasına etki eden üç koşulun sağlanması halinde virüsün insanda tutunmasını ifade eden ‘yatkınlık’, yüzde 100 olarak görülüyor. Bu oranın düşmesi bağışıklığın artmasına bağlı olarak görülüyor.

R DEĞERİ NASIL YORUMLANMALI?

Dünya Sağlık Örgütü’niün (DSÖ) yaptığı ilk hesaplamalara göre SARS-CoV-2’nin yani yeni tip koronavirüsün “R0” sayısı 1,4 ile 2,5 arasında gösteriliyordu.

Fakat Cezayir’de Pastör Enstitüsü'nden Muhammed Hamiduş’un yürüttüğü araştırmalar sonucunda, “R0” sayısı 1,5 ile 6,49 arasında hesaplandı ve ortalama olarak 4,2 düzeyinde olduğu duyuruldu.

Mart ayından sonra Covid-19 için en dikkat çeken çalışmalardan birisi de virüsün mutasyona uğradığının ispatlanması oldu. Pekin Üniversitesi Canlı Bilimi Fakültesi’nde yapılan araştırmanın ardından uzmanlar, virüsün hafif semptomlarla atlatılmasına “S Tipi” derken, daha hızlı yayılan ve ağır biçimde kendini gösteren türe ise “L Tipi” adı verildi.

Haziran ayına gelindiğinde ise Covid-19 R değerleri, rakamın 1’ eşit olması halinde virüsün her gün belirli bir hızda yayılması, rakamın 1’den küçük olması ise virüsün sona ermeye başlaması olarak yorumlanıyor.

COVİD-19’UN TÜRKİYE’DE BULAŞMA HIZI KAÇ?

Birçok dünya ülkesine göre sağlık sistemi ve Covid-19 rakamlarının istatistiklere yansıması anlamında itinalı bir çalışma yürüten Türkiye’de “R0” sayısı merak edilenler arasında yer alıyor.

Sağlık Bakanı Dr. Fahrettin Koca’nın yaptığı açıklamaya göre, Türkiye’de Covid-19 RE değeri 1,0 civarında. Bu açıklamaya göre, virüsün her gün ortama aynı sayıda kişiye bulaştığı yorumu yapılabiliyor. Son bir haftaya bakıldığında ise, virüsün her gün 1200 - 1500 aralığında kişiye bulaşması RE’nin 1,0’e yakın olması ile açıklanıyor.