Nükleer tıp uygulamalarının insan sağlığına etkileri

Teknolojik ve bilimsel gelişmeler ışığında nükleer enerjinin tıp alanında da kullanılması ile bazı hastalıkların tanısı ve tedavisinde önemli bir ilerleme sağlandı. Bu kapsamda insan sağlığına zarar vermeyen radyoaktif unsurlar oluşturulurken yeni tedavi yöntemleri geliştirilmeye devam ediyor.

Nükleer tıp uygulamalarının insan sağlığına etkileri

Nükleer tıp terimi, canlılara verilen ışın etkin (radyoaktif) bazı maddelerin oluşturduğu ışınların özel yöntemler ya da cihazlar yardımı ile dışarıdan sayılması veya görüntü olarak izlenmesi ile tanı konulmasını sağlayan bir tıp dalı olarak öne çıkıyor. Söz konusu uygulamalara ilişkin, nükleer tıpta yapılan işleme "Sintigrafi", görüntüsü alınan organların 3 boyutlu incelenmesine "SPECT", kullanılan radyoaktivite positron ışınlarına da "PET", kavramları sıklıkla kullanılır. Sintigrafi, eser düzeyde radyoaktif bir maddenin genellikle damar yoluyla verilmesi sonrası "Gamma kamera" denilen görüntüleme cihazı ile birlikte organdaki kanlanma veya değişim gibi işlevbilimsel bir durumu görüntüleme tekniğidir. Sintigrafinin kemik, kalp, beyin ve dinamik börek sintigrafisi gibi farklı türleri de bulunur. Nükleer tıp, biyolojik maddelerin X ve gama ışınına geçirgen olması ilkesine göre çalışır.

RADYASYONUN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ

Radyasyon ya da ışınım, elektromanyetik dalgalar veya parçacıklar biçimindeki enerji aktarımına verilen addır. Radyoaktif unsurların alfa, beta, gama gibi farklı ışınları yayması ya da uzayda yayılan herhangi bir elektromanyetik ışını meydana getiren maddelerin tamamına radyasyon denir. Bir maddenin atom çekirdeğindeki nötronların sayısı, proton sayısına göre oldukça fazla ise, bu tür maddeler kararsız bir yapı göstermekte ve çekirdeğindeki nötronlar söz konusu ışınları yaymak suretiyle parçalanır. Etrafına bu şekilde ışın yayarak parçalanan maddeler de radyoaktif madde olarak adlandırılır. Radyasyon doğada ve insanların yoğun olarak yaşadığı yerleşim alanlarında hali hazırda bulunurken, sağlık alanında da tanı ve tedavi amacıyla kullanılır. Radyoaktif çalışmalar gerekli önlemler alınmadığı takdirde canlılar için büyük tehlike oluşturabilir. Nükleer tıp alanında yapılan incelemelerde ise radyasyon minimum miktarda insan sağlığını etkilemeyecek oranlarda kullanılarak hastalık tanısında ve tedavisinde yardımcı olur.

NÜKLEER TIPTA KULLANILAN ARAÇLAR

Nükleer tıp alanında kullanılan aygıtlar ve radyoaktivite sayıcılar, Gamma kamera ve Pozitron Emisyon Tomografisi (PET-CT) olarak isimlendirilir. İncelemelerde kullanılan bileşikler radyonüklidler veya radyonüklidlerle birleştirilen farmasötiklerdir. Bu maddeler vücutta fizyolojik işlevsellikleri ile görüntü sağlar. Görüntü edinmek için kullanılan en basit araç Gamma kameradır. Bu cihazların daha gelişmiş türlerine Tek Foton Emisyonlu Tomografi (SPECT) adını alır. Son teknoloji nükleer tıp aracı ise PET/CT veya PET/MR olarak adlandırılan cihazdır. Bu sistemlerde amaçlanan işlev bilimsel görüntüleme ve anatomik görüntülemenin ortak bir alanda tek bir görüntü olarak birleştirilmesidir. Nükleer tıbbın tedaviyi ilgilendiren kısmında vücuda ayrı yollarla verilen radyonüklidlerden yararlanılır.

NÜKLEER TIP İNCELEMELERİ NASIL YAPILIR?

Nükleer tıp ile ilgili incelemeler genel olarak hastaya sorun yaşatmayan kolay incelemelerdir. Bu incelemeler organların yapı ve fonksiyonları hakkında bilgi içerir ve hastalığın tanısı, tedaviye yönlendirilmesi ve hastanın takibinde kullanılır. Sintigrafik incelemelerde organa göre farklı radyoaktif madde içeren bileşenler çok az miktarda damar yoluyla ya da bazen ağız yoluyla verilir. Hastanın bu miktarda edindiği radyasyon miktarı akciğer grafisi veya bilgisayarlı tomografi gibi radyolojik uygulamaların içerdiği radyasyondan daha düşüktür. Bu inceleme çocuklarda yeni doğan döneminde yapılabilmesine karşı, nadir durumlar dışında hamilelerde yapılmaz. Söz konusu inceleme belirli bir bekleme süresinin ardından gerçekleştirilir. Bekleme süresi uygulamanın özelliğine göre 15 dakika ve 2 saat arasında değişebilir. Uygulamaya ilişkin görüntüler Gamma kamera denilen özel sistem ile gerçekleştirilir. Bu görüntüleme tekniği radyasyon üretmez ve hastaya daha önce verilmiş radyoaktif unsurlardan gelen ışınları kaydeder. Elde edilen veriler nükleer tıp alanında uzman doktorlar tarafından değerlendirilir.

SİNTİGRAFİ ÖNCESİ VE SONRASI YAPILMASI GEREKENLER

Nükleer tıp uygulamalarını kapsayan sintigrafi incelemeri öncesi, çay, kahve sigara kullanılmaması, rahat ve ağır olmayan giysilerin tercih edilmesi öneriliyor. Aynı zamanda rahatsızlık veren ayakkabılar yerine, rahat ayakkabıların tercih edilmesi belirtiliyor. Sintigrafi işlemi aç karınla uygulanıyor. Bu nedenler, sintigrafi işleminden en az dört saat öncesine kadar bir şey yenmemesi önem arz ediyor. Sintigrafi uygulaması sonrası ise toprakla temas etmek vücuttaki zararlı enerjinin atılmasını mümkün kılıyor. İşlem sonrasındaki iki gün iyot içeren gıdalardan uzak durulması gerekiyor. Özellikle bu iki günlük süreçte mümkün olduğunca insanlarla yakın temastan uzak durulması önem arz ediyor. Bu süreçte bol sıvı tüketmek, düşük radyasyonlu bileşenlerin vücuttan idrar yoluyla atılmasını sağlayacaktır. Yine idrarın hiçbir yere temas etmemesine özen gösterilmesi gerektiği vurgulanıyor.

NÜKLEER TIP TÜRLERİ VE BAZI KULLANIM ALANLARI

- PET/CT ile kanser araştırmalarında, tümörün iyi veya kötü olup olmadığının, vücuda ne kadar yayıldığının ve kullanılan tedavinin başarısına dair veriler elde edilebilir.
- PET/CT ile alzheimer hastalığının erken tanısı ve epilepside nöbete sebep olan odakların belirlenmesine yönelik incelemeler gerçekleştirilebilir.
- PET/CT ile kalp hastalıklarında, tıkalı kalp damarının kalp kasına verdiği zarar, kalp hastalığının yaygınlığı, kalp krizi sonrası stent cerrahisinden hastanın ne denli yararlanabileceği belirlenebilir.
- Bununla birlikte, akciğer, böbrek, kemik, tiroid, sindirim sistemi, lenfosintigrafi, sentinel akkan düğümü incelemesi, dakriyosintigrafi, böbreküstü bezi kabul bölgesi sintigrafisi ve erbezi sintigrafisine ilişkin incelemeler gerçekleştirilebilir.
- Ayrıca bazı sintigrafiler kendi alt basamaklarında çeşitlilik gösterir.

NÜKLEER TIP UYGULAMALARININ FAYDALARI

Nükleer tıp taramaları birçok hastalıkta teşhis koymak gerekli görüldüğünde tedavi şeklini belirlemekte en yararlı verilere ulaşmayı sağlayan bir yöntem olarak gösteriliyor. Söz konusu uygulamalar keşif operasyonları ile kesin ve net bilgiler verebiliyor. Nükleer tıp muayenesi diğer görüntüleme yöntemleri kullanılarak erişilemeyen fonksiyon ve anatomik yapılar hakkında ayrıntılı veriler elde edilmesine imkan sağlıyor. Tümörlerin iyi veya kötü olup olmadığının saptanmasında en iyi biyopsi yerinin belirlenmesi bu taramalar neticesinde sağlanabilir. Nükleer tıp diğer tanı testlerinde ortaya çıkan anormallikler olduğunda hastalığı belirleme imkanı sunarken, mevcut taramalar ihtiyaç duyulan ek bilgilerin teminine yardımcı olur. Bu yolla yapılan tetkikler sonucu elde edilen veriler sayısal olarak raporlanır ve bir sonraki incelemede hekimlerin karşılaştırma yapabilmesine fayda sağlar.

RADYOAKTİF MADDELERİN ZARARI VAR MI?

Nükleer tıp alanında kullanılan radyofarmasötikler, insan vücuduna enjekte edilmek amacıyla laboratuvar ortamında özel olarak üretilmiş, kısa ömürlü, vücutta birikmeyen ve düşük miktarda radyasyon içeren maddelerdir. Söz konusu maddeler kendiliğinden yok olduğu gibi, terleme veya idrarla da vücuttan arınabilir. Nükleer tıpta kullanılan radyoaktif unsurların yan etkisi veya alerjik etkileri yoktur. Ancak bazı hastalarda nadiren de olsa alerjik reaksiyonlarla karşılaşılabilir. Bu nedenle her ihtimale karşı nükleer tıp muayenesi öncesi hastaların hekimlerine konuya alerjik bir hassasiyetlerinin olup olmadığını belirtmeleri daha sağlıklı sonuçlar alınmasını sağlayabilir. Radyoterapi enjeksiyonu zaman zaman hafif ağrı ve kızarıklıklara neden olabilir. Hamile olma ihtimali varsa kişilerin mutlaka doktoruna önceden durumu belirtmelerinde yarar vardır. Nükleer tıp uygulamalarında edinilen radyasyon, tomografi görüntülemelerinde vücuda etki eden radyasyon oranından çok daha düşüktür. Bu nedenle uzmanlara göre nükleer tıp incelemelerinin sağladığı radyasyon etkisi yok denecek kadar az ve zararsızdır.