Nayib Bukele: Vizyoner mi popülist mi?

ABD yaptırımları altındaki İran ve Venezuela gibi ülkelerde Bitcoin girişimlerinin arttığı görülüyor. Yaptırımları delmek veya ekonomisini dolardan bağımsızlaştırmak isteyen ülkeler, kripto paralardan yararlanmak istiyor. Peki, otoriter uygulamaları nedeniyle ABD’nin tepkisini çeken Nayib Bukele’nin ülkesinde Bitcoin’i resmi para birimi olarak tanıması da benzer bir neden için olabilir mi?

El Salvador hükümeti, Bitcoin’i resmi para birimi olarak kabul etmesinin ardından bir taraftan alkış toplarken diğer taraftan ise sert eleştirilere maruz kaldı.

Son dönemde hükümetlerden ardı ardına gelen kripto paraların hukuksal düzenlemeleri, bu alana artan ilginin bir sonucu. Kendi kripto para birimini çıkarmayı düşünenlerden, yalnızca yatırım amaçlı kullanılmasına izin verenlere kadar birçok farklı düzenleme yapıldı. Dolayısıyla hiçbir ülkenin artan kripto para trendine kayıtsız kalmadığı görüldü. Ancak El Salvador’un hamlesi, diğerlerinden çok daha radikal oldu.

Geçtiğimiz günlerde Devlet Başkanı Nayib Bukele, 7 Eylül’de yürürlüğe girmesi planlanan Bitcoin yasası ile akıllı telefonlarda kullanılabilecek “Chivo” adlı dijital cüzdan uygulamasını tanıttı. Uygulamayı indiren vatandaşlara 30 dolar değerinde Bitcoin hediye edileceği açıklandı. “Chivo” İspanyolcada argo bir tabir olarak kullanılıyor ve “havalı” anlamına geliyor.

Peki, El Salvador’un Bitcoin uygulaması gerçekten o kadar “havalı” mı?

SALVADOR’UN BITCOIN DENEYİ

Orta Amerika ülkesi El Salvador’un kendine ait bir para birimi yok. Ülke, 2001 yılında kendi para birimi bıraktı ve ABD dolarını yasal para birimi olarak kabul etti. Bu resmi “dolarizasyon” sürecinin enflasyonu frenleyecek ve ABD (en büyük ticaret ortağı) ile ticareti artıracak bir reform olarak görülüyordu.

Ülkede resmi para birimi olarak dolar kullanılmasının yanında artık Bitcoin de kullanılacak. Aslında Bitcoin kullanımı El Salvador’da zaten yasaldı. Bitcoin olarak ödeme yapmak isteyen bir kişi, alıcının da kabul etmesi halinde ödemesini bu şekilde gerçekleştirebiliyor. Ancak kabul edilen yasa ile bu durum artık bir gereklilik halini alacak.

Dünya Bankası'na göre, El Salvador’un yaklaşık üçte biri günde 5,50 dolar ya da daha az bir gelirle yaşıyor. Yüzde 8,5'i ise aşırı yoksulluk içinde ya da günde 3,20 doların altında yaşamını sürdürüyor.

Analistler, Bitcoin değerindeki büyük dalgalanmaların bu ölçekte çok büyük fark yaratabileceğini ve günlük kullanım için oldukça riskli olduğunu belirtiyor. Zira, Bitcoin’in nisan ayındaki rekor seviyesi 64 bin 899 doların ardından mayıs ayında 30 bin dolara kadar düştüğü görüldü.

Diğer taraftan, Bitcoin’in herhangi bir merkezi otoriteye ihtiyaç duymadan para transferi yapılmasını mümkün kılması, Salvadorlular için avantaj olarak görülüyor.

El Salvador'un ekonomisi, büyük ölçüde, ülkenin Gayri Safi Yurtiçi Hasılasının (GSYİH) yüzde 23’ünü oluşturan havalelere veya yurtdışından ülkeye gönderilen paralara dayanıyor. İki milyondan fazla Salvadorlu ülke dışında yaşıyor. Ancak her yıl 4 milyar dolardan fazla para ülkeye giriş yapıyor.

Ancak uluslararası para gönderiminde kesilen komisyon ücretleri oldukça fazla. Örneğin, ABD'den El Salvador'a 200 dolar göndermek için 2,99 ila 12,99 dolar arasında komisyon ödemesi yapılıyor.

Kripto para ile bu işlemler ücretsiz. Üstelik ülkenin yüzde 70’inin bir banka hesabının bulunmadığı da göz önüne alınınca kripto paraların kullanımı çok daha avantajlı.

Devlet Başkanı Bukele de sosyal medya hesabında yaptığı paylaşımda benzer bir açıklamayla, “Bitcoin’in piyasa değer 680 milyar dolar. Bunun yüzde 1’inin El Salvador’a yatırılması halinde ülkenin GSYİH yüzde 25 artar. Bitcoin’in 10 milyon potansiyel yeni kullanıcısı var ve bu yılda 6 milyar dolar havale yapmak için en hızlı yol” ifadelerini kullandı.

El Salvador ve diğer ülkeler arasında yapılan para transferlerinde paranın büyük kısmının kaybolduğunu belirten Bukele, bir milyondan fazla düşük gelirli ailenin Bitcoin’den yararlanabileceğini söyledi.

El Salvador, Dünya Bankası verilerine göre yüzde 33 ile Amerika'daki en düşük internet kullanım oranlarından birine sahip. Bu da hem ülkedeki yoksulluğu hem de Bitcoin kullanımı için gereken altyapının sağlanabilmesinin ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

“EKONOMİYİ TAMAMEN ÇÖKERTEBİLİR”

Dünya Bankası, El Salvador’un Bitcoin’in yasal olarak uygulamaya geçirilmesi için yardımcı olma talebini reddetti. Bu karar, Kongre onayından sonra 90 gün içinde faaliyete geçirilmesi gereken uygulamanın sorunlarla karşılaşmasına neden olabilir.

El Salvador hükümetinin talebinin neden reddedildiğini açıklayan Dünya Bankası Sözcüsü, “Para şeffaflığı ve düzenleyici süreçler de dahil olmak üzere çeşitli şekillerde El Salvador’a yardım etmekte kararlıyız. Ancak hükümet Bitcoin konusunda bizden yardım istese de bu çevresel koşullar ve şeffaflık eksiklikleri göz önüne alındığında Dünya Bankası’nın destekleyebileceği bir şey değil” ifadelerini kullandı.

Öte yandan, El Salvador Maliye Bakanı Alejandro Zelaya da bir açıklama yaparak, Uluslararası Para Fonu (IMF) ile yapılan görüşmelerin başarılı geçtiğini ve söz konusu Bitcoin uygulamasına karşı olmadıklarını söyledi.

Ancak IMF yetkilileri, El Salvador’un Bitcoin’i resmi para birimi olarak tanımasında “makroekonomik, finansal ve yasal sorunlar” gördüklerini ifade etti.

El Salvador’un Bitcoin hamlesini değerlendiren Johns Hopkins Üniversitesi'nden öğretim görevlisi Steve Hanke, “Ekonomiyi tamamen çökertme potansiyeline sahip çünkü El Salvador'daki tüm dolarlar bitebilir. Ülkede para kalmaz. Yerli paraları yok” dedi.

Ronald Reagan yönetiminde kıdemli ekonomist olarak görev yapan Hanke, Bitcoin yasası lehinde oy veren milletvekillerini “aptal” olarak nitelendirdi. Ülkedeki çoğu kişinin nakit para kullandığını belirten ekonomist, “Bitcoin ile taksi ücretini ödeyemezsiniz. Halkın yüzde 70’inin banka hesabı bile yok. Çok saçma bir uygulama” ifadelerini kullandı.

JPMorgan da konuya dair benzer bir açıklama yaparak, söz konusu yasanın IMF’den alınmak istenen krediyi tehlikeye atabileceğini öne sürmüştü.

ABD’DEN KAÇIŞ

Bukele’nin Bitcoin yasasını duyurması, ABD Başkan Yardımcısı Kamala Harris’in El Salvador hariç bölgedeki ülkeleri ziyaret etmesinin ardından geldi.

ABD-El Salvador ilişkileri, Bukele’nin ülkenin yargı makamlarındaki bazı isimleri görevden almasının eleştirilmesi üzerine bozulmaya başladı. Yolsuzlukla mücadele konusunda çalışan başsavcı ve birkaç yüksek mahkeme yargıcı, kongrenin kontrolünü elinde bulunduran Bukele tarafından görevden alındı. ABD tarafında ise bu durum, gücün giderek tek elde toplanması olarak yorumlandı.

ABD Dışişleri Bakanlığı’nın mayıs ayında yayınladığı bir raporda, Bukele ile yakın ilişkileri olan beş Salvadorlu yetkili, ABD’nin yolsuzluk listesine eklendi.

Bukele, ABD ile arasının bozulmasının akabinde Çin ile yakınlaşıyor. Yolsuzluk listesinin açıklanmasından sonra Bukele, sosyal medya hesabında Çin'den "koşulsuz yapıldığını" söylediği 500 milyon dolarlık bir kamu yatırımını paylaştı. Daha önceden de milyonlarca doz Covid-19 aşısını aldıktan sonra “Başkan Xi Jinping ve Çin Halk Cumhuriyeti halkına” teşekkürlerini paylaşmıştı.

Beyaz Saray’dan birçok yetkili, Bukele’nin ülkeyi otoriter yöntemlerle yönettiğini ifade eden açıklamalar yaptı. Son dönemde ABD-El Salvador ilişkilerinin de soğuması göz önüne alınınca, Bukele’nin Bitcoin hamlesinin ABD’den gelebilecek herhangi bir yaptırım veya tepkiden kaçınmak için olduğu düşünülebilir.

Doların resmi para birimi olması nedeniyle El Salvador ekonomisi neredeyse tamamen ABD’ye endeksli. Dolayısıyla Bitcoin, Bukele’nin ABD tarafında karşılaşabileceği baskıyı hafifletmek için kullandığı riskli bir alternatif olabilir.