Dünyaya dalga dalga yayılan tüketim çılgınlığı

Kapitalist düzenin tüketimi canlı tutma çabalarının bir tezahürü olarak Amerika’da ortaya çıkan ve bugün dünyaya dalga dalga yayılan “Black Friday” (Kara Cuma) nedir, nasıl ortaya çıktı? Gerçekten tüketicinin indirimli ürünlere ulaşmasına olanak mı sağlıyor?

Dünyaya dalga dalga yayılan tüketim çılgınlığı

Kuzey Amerika kıtasında başlatılan ve günümüzde kapitalist sistemin bir sonucu olarak büyüyen alışveriş merkezleri tarafından da kullanılan tüketim kültürü, küresel indirim günü olarak dünyada kabul görüyor.

Dini değerler açısından Türkiye’de de “Kara Cuma” denilerek başlatılan kampanya, alışverişte doğuracağı etkinin negatif yönde olmasından endişe duyulduğu için Efsane Cuma, Harika Cuma, Şahane Cuma, Beyaz Cuma, Büyük Cuma gibi isimlerle kendini göstermeye başladı. “Kara Cuma” ismine sadece Türkiye’de değil, diğer Müslüman ülkelerde de sıcak bakılmazken, ancak bu ülkelerin halkları bu alışveriş çılgınlığına katılmaktan geri kalmadı.

Tarihte “Kara Cuma” ismine, alışveriş çılgınlığına dönüşmeden önce 1869 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde rastlıyoruz. 24 Eylül 1869’da Amerikan piyasasında önemli bir çöküş yaşandı. Bu çöküşle piyasalar ve yatırımcılar ekonomik buhranın ortaya çıktığı bu güne “Kara Cuma” adını verdi. Yine, ABD’nin eyaletlerinden Philadelphia’da Şükran Günü’nün ertesi günü futbol müsabakaları yapılırdı. O nedenle eyalete turist akını olur, buna paralel olarak bölgede büyük bir kaos yaşanır, güvenlik görevlileri Şükran Günü için izin alamazlar ve aileleriyle birlikte olamazlardı. Bu sebeple buradaki güvenlik kuvvetleri de bu günü tarihte “Kara Cuma” olarak adlandırırlardı.

ABD Başkanı Abraham Lincoln’un Şükran Günü’nü ilanının ardından Amerika’da birçok insan yorgunluktan dolayı ertesi günü işe gitmek istemiyorlar, cumaya rastlayan bu günü “Kara Cuma” olarak isimlendiriyorlardı.

ŞÜKRAN GÜNÜ

Şükran Günü, Amerika kıtasında hasat sonu elde edilen nimetlere şükredildiği, sonbaharda kutlanan bir bayram olarak tarihte yerini aldı. Hasat sonunun farklılığından dolayı ABD'de kasım ayının dördüncü perşembe gününe denk gelen geleneksel etkinlik, Kanada'da ise ekim ayının ikinci pazartesi günü kutlanır hale geldi. Şükran Günü'nün ilk çıkış noktası, ABD’nin Plymouth şehrinde Wampanoag kabilesine mensup Kızılderili ve İngiliz yerleşimcilerin üç gün süren bir hasat şenliğine dayanıyor.

Başkan Franklin D. Roosevelt döneminde ise ticaret ile uğraşan esnaflar, tatil alışverişinin kısa olmasından yana şikâyetçi oldu. Başkan Roosevelt, Şükran Günü ile başlayan ve Noel’e kadar olan zaman diliminde ekonomiyi canlandırmak için 1942’de kasım ayının dördüncü perşembe gününü Şükran Günü olarak ilan etti. Perşembeden sonra gelen cuma hafta sonu tatiline bir engeldi ve o dönem yaşayan insanlar bu günü “Kara Cuma” diyerek adlandırdı.

Başka bir “Kara Cuma” ismi ise insanların köle olarak satıldığı dönemlere ait. 19. yüzyılın başlarında Şükran Günü dolayısıyla köle pazarlarında indirim uygulanıyordu. Bugün, kasım ayının her 4. perşembe gününün ertesi günü olan cuma gününde yapılan alışveriş çılgınlığına “Kara Cuma” denilmesinin buradan geldiğine inananların sayısı hiçte az değil.

Kara Cuma, 1952'den bu yana ABD'de Noel alışveriş sezonunun başlangıcı olarak kabul edilir ve birçok ünlü marka ürünlerinde ciddi indirimler ve fırsatlar düzenler. Alışveriş kampanyası, ABD'de 2005 yılından bu yana en yoğun şekilde alışveriş yapılan gündür. Bu günde, birçok marka ciddi oranlarda indirimler yapar ve firmaların stokları neredeyse sıfıra iner.

Önce ABD’de başlayan ardından Kanada ve İngiltere’de görülen alışveriş kampanyası daha sonra tüm dünyaya yayıldı. Alışveriş festivalinde indirim oranları bazen yüzde 90’ların üzerine çıkabiliyor. Cuma’ya özel ABD’de mağazalar kapılarını saat 05.00’te açıyor, geç saatlere kadar açık tutuyorlar. E-ticaret şirketlerinin perakende sektöründe söz sahibi olmasıyla Kara Cuma satışları da internet üzerine taşındı.

TEK GÜNDE 42,5 MİLYARLIK ALIŞVERİŞ

ABD’de alışveriş çılgınlığının yaşandığı bu yılki indirim kampanyalarında, internet üzerinden yapılan alışverişlerde rekor kırıldı. Önceki yıllara göre mağazalara ilginin azaldığı gözlenirken, telefonlar, bilgisayarlar ya da tabletler üzerindense 7,4 milyar (Yaklaşık 42 milyar 600 milyon Türk Lirası) dolarlık alışveriş yapıldı.

İnternet üzerinden yapılan satışların rakamı, online indirimlerin yapıldığı Siber Pazartesi (Cyber Monday) rekoruna çok yaklaştı. Geçen yılki Siber Pazartesi’de 7,9 milyar dolarlık satış yapılmış ve tek bir günde internet üzerinden en fazla satışın olduğu gün olarak tarihe geçmişti.

Alışverişçilerin özellikle “Frozen 2” oyuncaklarına yoğun ilgi gösterdiği, diğer çok satılan ürünler arasında da bilgisayar oyunları ve Apple diz üstü bilgisayarlarının bulunduğu belirtildi.

Türkiye’de ise “Efsane Cuma” gibi değişik isimlerle düzenlenen alışveriş kampanyalarıyla perakende sektörünün yüzü güldü. Kadınların, özellikle de gençlerin indirim rüzgarına yoğun ilgi gösterdiği görüldü. Tüm dünyayı etkisi altına alan bugünde sadece giyim mağazalarında değil, temel ihtiyaç ürünlerinde de indirimler yapıldı. Çay, kahve meyve gibi ürünlerde ciddi indirimler oldu ve çok talep gördü.

İstanbul’da özellikle bebek bezi ve triko ürünleri en çok satışı yapılan ürünler olurken, alışveriş merkezlerinin kışlık kıyafet ve ayakkabı satışları da çok yüksek oldu.

Mağazaların kapılarında yüzde 70 indirimli açıklaması yapılan satışlar nedeniyle yoğunluk yaşanırken, Türkiye'de neredeyse bir haftaya kadar yayılan kampanya sonucu e-ticaret siteleri 5 milyar ciroya ulaştı. Mağazalardaki satışlarla birlikte bu rakam 6 milyar lirayı buldu.
En fazla elektronik, hazır giyim ve ev eşyasının satıldığı kampanyaya “aşırı tüketim” diye eleştiren bazı sivil toplum kuruluşları, “Yeşil Cuma” adı altındaki takas önerisiyle karşı çıktı.

Doğuş Grubu çatısı altındaki Related Digital bu yıl kampanyalarla ilgili 92 milyon e-posta gönderdi. Bu sayı geçtiğimiz yıl 65 milyondu. Bu yıl satın alınan ürün sayısı yüzde 45 arttı. Geçen yıl 1 milyon 564 bin olan satılan ürün sayısı, bu yıl 2 milyon 265 bine ulaştı. Kullanıcıların büyük bir çoğunluğu sipariş için 00.00-01.00 saat aralığını bekledi.

YANILTICI İNDİRİMLER MERCEK ALTINDA

Adı ne olursa olsun, “Kara, Efsane, Şahane, Beyaz Cuma…” 29 Kasım’da yapıldı, geldi geçti. Tüketicilerin aklında, “Belirtilen indirimler gerçeği yansıtmadı”, “Kampanyanın hemen öncesinde yükseltilen ürün fiyatları kampanya döneminde indirilerek çok yüksek oranlarda indirim yapıldı şeklinde gösterildi”, “Böylelikle tüketiciler de yanıltıldı” şeklinde soru işaretleri bırakarak.

Vatandaşlar bu konudaki şüphelerini Ticaret Bakanlığı’na da iletti. Ticaret Bakanlığı, vatandaşların mağduriyet yaşamaması için kampanya öncesi uyarılarda bulunurken, yanıltıcı indirimlere ilişkin gerekli tüm idari işlemlerin uygulanacağını dile getirdi.

Adı her neyse ve nerede konulduğuna ilişkin çeşitli spekülasyonlar olsa da bu alışveriş çılgınlığı aslında bir pazarlama hilesidir. İhtiyacı olanı, üstelik indirimli iken temin edenlere-etmek isteyenlere lafımız yok ama her alanda israfın korkunç boyutlara ulaştığı günümüz toplumları, bu tür kampanyalarla başka bir israfa sürükleniyor.

Elde kalmış, fabrikadaki stoklardaki ürünleri bugün süsleyerek farklı isimlerle pazarlama dümeninin bazı ürünlerde daha dün “Batan geminin malları bunlar” denilerek elden ele kapışılan geleneksel işporta ticaretinden kalite ve ücret olarak çokta bir farkı yok.