Çin yatırımlarla güç elde edebilir ama sevgi alamaz

Devasa yatırımlar ile dünyanın pek çok ülkesini yanına çekmeyi başaran Çin’in ‘borç-tuzak’ diplomasisi çökme noktasına geldi. Covid-19 salgınıyla birlikte Pekin hükümetinin sağladığı kredilerin geri ödemesi zorlaşırken, pek çok ülke anlaşmaları imzalanan projeleri ve kredileri iptal ediyor. Çin’e karşı sesler yükselirken, akıllara ‘Çin dostluğu parayla satın alamadı mı?’ geldi. Zira pek çok ülke iptallerin dışında Çinli teknoloji devletini de yasaklamaya başladı.

Büyük yabancı yatırımları ve ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesi sayesinde, Pekin hükümeti dünya çapında birçok bölgeye uzandı. Bu arada Batılı politika belirleyiciler, derin cepleri olan, insan haklarına pek ilgisi olmayan ve ülkeleri müttefik olmaya zorlamak noktasında hiçbir endişesi olmayan bir ülkeyle rekabet etmek için mücadele ediyorlar. Ve dünya çapında ekonomiler salgınla dururken, Çin motoru durdurulmaz görünüyor. Ancak Çin’in yatırımları dostluk getirmiş gibi görünmüyor. Zira yatırım yapılan ülkeler birbiri ardına Huawei’yi 5G ağlarından çıkarmaya başladı.

Birkaç yıl önce, şafaktan önce Addis Ababa’nın dışındaki tepelere koşu için gittiğimde, Çinli inşaat işçilerinin çalıştırtığı bir inşaat projesine rastlamak beni şaşırttı. Son yıllarda bu tür projeler çoğaldı. Dış İlişkiler Konseyi'nin ‘Bir Kuşak ve Bir Yol’ projesine göre, sadece 2014-2017 yılları arasında Çin, yeni altyapı inşa etmek isteyen ülkelere 120 milyar doların üzerinde kredi verdi. Ülkeler, Çin ile olan sözleşmelerinin şartlarına göre, diğer şeylerin yanı sıra, sık sık Çinli firmaları kullanıyorlar.

Çin ekonomik yatırımları ile dünya çapında yeni arkadaşlar kazandı. Buna karşın Batılı ülkeler dostluk fırsatlarını kaybettiler. Çin'in yaptığı gibi kredi veremezler ve özellikle de alıcı ülkenin insan haklarına ve hukukun üstünlüğüne bağlı kalma niyetini iyice incelemeden bunu yapamazlar. Örneğin, Kırgızistan'ın GSYİH'sının yüzde 42,3'ü Çin'e borçtur; Bir Kuşak ve Bir Yol projesi Çin’i güçlendirirken, Batı’nın elini zayıflatıyor.

ÇİN PROJELERİ VE KREDİLER İPTAL EDİLİYOR

Görünen o ki, Çin'in dostluğu oldukça tatsız. Elbette krediler geri ödenmelidir. Bu durum Covid-19 salgınından etkilenen ülkeler için büyük bir zorluk. Salgın ve geri ödemesi gelen krediler, pek çok ülkeye inşaat faaliyetlerinin faydasız olduğunu gösteriyor. Geçen ay Pakistan hükümeti, Çinli şirketleri inşaat projelerinin maliyetini 3 milyar dolar şişirmekle suçlayarak, kredi geri ödemelerini yeniden müzakere etmek istediğini açıkladı.

Yine haziran ayında, Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping'in Pekin'de Çin-Afrika zirvesine ev sahipliği yapmasından bir hafta sonra, bir Kenya mahkemesi kısmen Çinli bir şirket tarafından yasadışı olarak işletilen bir Kenya demiryolu için 3,2 milyar dolarlık bir Çin kredisi açıkladı. Economist'in bildirdiğine göre, Mısır dünyanın en büyük ikinci kömür yakıtlı enerji santralinin yapımını askıya alırken, Bangladeş Çin tarafından finanse edilen bir kömür santrali kurma planlarını geri çekiyor. Pakistan, Çin'den enerji projeleri için 30 milyar dolarlık kredileri değiştirmesini istedi. Ve Nisan ayında, Tanzanya Devlet Başkanı John Magufuli, selefi döneminde Begamoyo’da Çinli bir firma tarafından liman inşaatına finans sağlamak için imzalanan 10 milyar dolarlık Çin kredisini iptal etti. Magufuli, bu tür bir anlaşmanın ancak sarhoş bir insan tarafından imzalanmış olabileceğini açıkladı. Temmuz ayında Birleşik Krallık, Huawei’yi 5G ağına dahil etmeme kararı aldı. Çin’in Avrupa’daki en önemli partnerlerinden biri olan İtalya bile Çinli şirketlere karşı hamlelerde bulunuyor. İtalyan medyası, hükümetin 5G gereksinimlerini Huawei'nin katılımını dışlayan bir şekilde yeniden yazdığını bildirdi.

Tanzanya Devlet Başkanı John Magufuli

 

BORÇ TUZAĞI DİPLOMASİSİ

“Borç tuzağı” diplomasisi için arama yaparsanız, Çin hakkında sayısız makaleye ulaşırsınız. Bu arada İngiltere hükümeti, Huawei'nin ülkenin 5G ağına katılımını iptal etme planı yüzünden Çin'in intikamıyla karşı karşıya. İngiliz basınına göre, Çin büyükelçisi Çinli firmaların İngiltere'nin planlanan yüksek hızlı tren hattı ve yeni bir nükleer santrale katılma planlarını iptal etmekle tehdit etti.

Düşüş şu anda gerçekleşiyor çünkü Çin başarılı bir şekilde küresel ticari ilişkiler ağı kurdu, ancak arkadaşlıklar kuramadı. Eğer süper güç statüsü için Amerika ile rekabet edecekse, ‘borç tuzak’ diplomasisini bırakarak Amerika'nın yumuşak gücüyle baş etmek zorunda kalacak. Ama Çin'in belirgin bir dezavantajı var: Amerika kadar çekici değil. Dünyada çok az insan gönüllü olarak Çince şarkılar dinler, Çin televizyonu izler, Çince argo (veya herhangi bir Çince kelime) kullanır veya televizyonda gördükleri Çinliler gibi giyinir.

ÇİN YUMUŞAK GÜCÜ ÖĞRENMELİ

Çin, Amerika ile rekabet edebilmek istiyorsa, yumuşak gücün kullanımını öğrenmeli. Aksi takdirde, küresel siyasette pek dostu kalmayacak. Çin için en iyi örnek Doğu Almanya. Çin’in aksine dostlar edinmek için para dağıtacak kadar gücü olmayan Doğu Almanya’nın bir imaj sorunu vardı ve arkadaşlar edinmeye ihtiyaç duydu. Doğu Almanlar bunu çok daha etkili bir stratejiyle yapmaya devam ettiler, nispeten ucuz olan ve onlara kalıcı sevgi kazandıran bir strateji. Kişisel arkadaşlıklar kurdu.

Üniversite öğrencileri Doğu Almanların yaklaşımının temel taşlarından birini oluşturdular. 1951 ve 1989 yılları arasında, 125'ten fazla ülkeden 78.400 kadar öğrenci Doğu Almanya'da üniversite derecelerini tamamladı. Bu 125 ülkenin çoğu Doğu Almanya'nın sosyalist müttefikleriydi, ancak diğerleri doğu Almanlar tarafından finanse edilen birinci sınıf bir üniversite diploması için gelecek vaat eden gençleri Doğu Almanya'ya gönderen gelişmekte olan ülkelerdi. Birleşmiş Milletler insan hakları yüksek komiseri ve Şili’nin eski başkanı olan Michelle Bachelet, Şili'nin Augusto Pinochet rejiminden bir mülteci olarak 1970'lerde Doğu Berlin'de tıp okudu. Buna ek olarak, Doğu Almanlar Batı'dan değişim öğrencileri ağırladı. Yabancı öğrencilere doğu Almanlar tarafından aylık maaş bile verildi. Gerçekten de Doğu Almanya'nın iyi üniversiteleri ülkedeki diplomatlar için önemli bir değerdi.

Birleşmiş Milletler insan hakları yüksek komiseri ve Şili’nin eski başkanı olan Michelle Bachelet

 

DOĞU ALMANYA’NIN YAKLAŞIMI VE ÇİN

Çin borç tuzağı diplomasisi yaparken, Doğu Almanya belirgin bir şekilde eklektik bir eğitim diplomasisi yaptı. Ülkenin kuzeyindeki küçük bir kasabada, Nikaragua, Mozambik, Angola ve Güney Afrika'nın Afrika Ulusal Kongresi'nden (ANC) gerilla savaşçıları için bir eğitim kampı kuruldu; hepsi Doğu Almanları ile eğitim aldılar ve bazıları gerçekçi bir güç olma şansına sahipti. Ve yaptılar da.

Doğu Almanya tam olarak demokrasi eğitimi vermedi. Ama en azından bir ideoloji ve vizyon verdi. Çin ise sansür eğitimi veriyor. Demir yumruklu mahkemelerin bazıları temettü ödüyor gibi görünüyor: Çin'in Hong Kong'daki yeni güvenlik yasasıyla ilgili yakın tarihli bir BM İnsan Hakları Konseyi raporunda, çoğunlukla gelişmekte olan 53 ülke (Togo ve Kongo Cumhuriyeti dahil) Çin'e oy verirken, 27 çoğunlukla Batı ülkesi aleyhinde oy kullandı. Ancak ülkeler için uygulanabilir bir seçenek olsaydı Çin ile oy kullanırlar mıydı?

Ülke olarak Doğu Almanya bir fiyaskoydu. Ekonomisi alay konusu oldu. Stasi ziyaretçilere göz kulak oldu. Yine de bu üzgün ülke bile daha zayıf ülkelerle vasal benzeri ilişkiler kurabilirdi. Bunun yerine sürdürülebilir dostluklar kurdu. Yıllar sonra Bachelet, Doğu Almanya'da geçirdiği zamanı "çok mutlu" olarak tanımladı, “Doğu Almanya'da evlendiğimde, hükümet bana daha büyük bir daire verdi. İnsanların hafife aldığı o kadar çok haklı yanları vardı.” diye hatırlıyor. Tanzanya'nın Magufuli'si gibi Afrikalı liderler Çin tarafından kandırıldıklarını hissederken, Doğu Almanlar tarafından eğitilen Afrikalı devrimciler kendilerini beyaz personel tarafından beklerken görünce hayrete düştüler.

Çin'in gerillaları eğitmesini önermiyorum ama Pekin'in dostluğu ve hatta hayranlığı satın alamadığını kavraması gerekiyor. Çin hükümetinin, uzun zamandır devam eden mütevazı sosyalist kız kardeşinin (Doğu Almanya) yumuşak güç yaklaşımını incelemesi iyi olur. Aksi takdirde, birçok lider Çin'in kaba arayışlarına karşı isyan etmek için açık görüşlü Magufuli'ye katılacak.