IŞİD ve el-Kaide Afrika'da hâkimiyet için savaşıyor

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un ülkesinde yaşadığı seçim hezimetinin ardından ilk ziyaretini Mali'ye gerçekleşmesi dünya kamuoyunda geniş yankı bulmuştu. Bölgede, küresel güçlerin yanı sıra terör örgütlerinin mücadelesi dikkat çekerken, Macron neden Mali'ye gitti? Afrika'da hangi terör örgütleri var? IŞİD ve el-Kaide Afrika'da ne için savaşıyor?

Afrika’da güç savaşı yalnızca küresel güçlerin arasında değil, terör örgütleri arasında da hız kesmeden devam ediyor. “Cihad” yanlısı hareketlerin Afrika’nın Sahel bölgesindeki hâkimiyet savaşı, geçtiğimiz mayıs ayında IŞİD örgütü “el-Neba” adlı sayfasında kendisi ve el-Kaide bağlantılı gruplar arasında çatışmalar olduğunu açıklamıştı.

IŞİD’in, “Cemaat Nusret el-İslam vel Muslimin” örgütünü kendi kontrolündeki alanları ele geçirmek için şiddetli bir savaş çıkarmakla suçlamasının ardından örgütlerin arasındaki çatışmalarda şiddetlendi.

Bölgede, dağınık halde milis güçlerin güçler de kaynak ve finansman sebebiyle IŞİD ve el-Kaide arasında seçim yapıyor.

Milis güçlerin de terör örgütlerine katılması, her iki örgütün de kontrolsüz bir biçimde büyümesine neden oluyor.

1992 yılında Cezayir iç savaşı sırasında bölgede güçlenen Mağrip el-Kaidesi, o yıl düzenlenen genel seçimlerde İslami Kurtuluş Cephesi seçimleri kazanmanın eşiğindeydi. Cezayir ordusunun İslamcı bir partinin seçimi kazanmaması için ikinci turu iptal ederken, parti içindeki aşırılık yanlıları rejime karşı topyekun bir savaş başlatma çağrısı yaparak, yaklaşık 4 bin teröristten oluşan bir grup kurdular.

Hüda Hüseyni’nin Independent Türkçe’de yer alan analizinde verdiği bilgiye göre, daha önce İslami Kurtuluş Cephesi'ni desteklemeyen bazı radikal İslamcılar da diğer gruplarla birleşti ve yaklaşık 2 ila 3 bin savaşçıdan oluşan Silahlı İslami Grup’u tesis ettiler.

Ekim 1992’de merkezi bir komuta yapısı olmadan gevşek bir şekilde birbirine bağlı bu grupların çoğu hükümete karşı bir terör dalgası başlattı. Ordunun bu saldırılara sert bir şekilde karşılık vermesi, 1998’e kadar devam eden iç savaşa yol açtı.

Cezayir, İslamcılar ile hükümet güçleri arasındaki şiddetli bir savaş sarmalına girdi. Çoğu sivillerden olmak üzere 150 bin üzerinde kişi bu savaşta hayatını kaybetti.

O günlerde teröristlerin uzak köylere düzenledikleri saldırılarda işledikleri katliamları duymaya başladık. Sonunda bazı terörist gruplar hükümetle görüşüp silahlarını bırakırken bazıları da Mali’nin kuzeyindeki ıssız bölgeye kaçtı.

1998 yılında Silahlı İslami Grup gruplarından birinin lideri olan Hasan Hattab kendi örgütünü kurarak kendisine “Selefi Vaaz ve Savaş Grubu” ismini verdi. El-Kaide örgütü ile kurduğu bağlantılar nedeniyle bu grup 8 yıl sonra dünyanın radarlarına yakalandı.

Eylül 2006’da Usame bin Ladin’e bağlılığını açıkladı ve birkaç ay içinde adını “Mağrip el-Kaidesi” olarak değiştirdi. 2015 yılında kısa bir çatışma döneminden sonra “el-Murabitun” adlı yerel bir grup da kendisine katıldı.

2017’de Mağrip el-Kaidesi, Ensar ed-Din ve el-Murabitun örgütlerinin kendisine katılmasından sonra Cemaat Nusret el-İslam vel Müslimin’i kurduğunu açıkladı. Şu anda Cemaat Nusret el-İslam vel Müslimin, Mağrip el-Kaidesi ile merkezi El-Kaide örgütünün himayesi altında faaliyet gösteriyor.

2015’de “Murabitun” örgütünün üst düzey yetkililerinin Mağrip el-Kaidesi ile uzlaşıp saflarına katılmayı düşündükleri bir dönemde “Adnan Ebu Velid el-Sahravi” liderliğindeki grup kendisinden ayrılarak IŞİD'e bağlı olduğunu açıkladı.

Bu grup kendisine Büyük Sahra Çölü Örgütü adını verdi. Fakat IŞİD liderliği, bu açıklamayı görmezden geldi ve söz konusu örgütü Afrika kıtasında kendisine bağlı bir örgüt olarak tanıdığını açıklamak için 17 ay bekledi.

IŞİD'in bu örgütün kendisine katılmasını kabul etmek için 1 yıldan fazla bir süre beklemesinin sebebi hakkında birçok tahmin bulunuyor. Tezlerden biri, IŞİD'in Irak ve Suriye’de etkisinin zayıflamasının örgütü kendisine yeni bir üs aramaya zorladığını ve bu bağlamda, sınırların kolaylıkla ihlal edilebildiği, yönetimlerin zayıf olduğu ve yönetilemeyen geniş alanların bulunduğu Sahel bölgesinin yeni bir üs için en iyi seçenek olarak ortaya çıktığını belirtiyor.

Başka bir terör örgütü olan Boko Haram ise daha önce Mağrip el-Kaidesi ile yakın ilişkiler kurmuştu ama 2015 yılında Boko Haram lideri Abubekir Şekau, IŞİD'e bağlılığını deklare etti. Ne var ki IŞİD, kendisine bağlı Boko Haram’ın liderliğine tek taraflı olarak Ebu Musab el-Bernavi’yi atadığında Şekau ile arasında bir çatışma çıktı. Bu, bölgede bir bölünmeye yol açtı. Örgüt üyeleri her ikisine de bağlılıklarını sunmayı taahhüt ettiler.

Mağrip el-Kaidesi başlangıçta kendisine 3 strateji belirledi: Kuzey Afrika’yı (Mağrip) sempatizan toplama merkezi, Irak’ı savaş alanı, Avrupa’yı ise Fransa’ya karşı saldırgan propagandasını sürdürdüğü alan olarak belirledi.

IŞİD'in Irak’ta yenilgiye uğratılmasıyla bu yılın başından itibaren Sahel bölgesinde IŞİD ile el-Kaide arasındaki çatışmalar arttı.

Her iki terörist grup da birbirlerini cihat yolundan sapmakla suçluyor. IŞİD, el-Kaide’yi hoşgörülü olmakla suçlarken el-Kaide de IŞİD'i gereğinden fazla vahşi ve acımasız olmakla suçluyor.

İki grubun düşmanın kim olduğuna dair ideolojik farklılıkları ve farklı algıları var. El-Kaide hükümete, bürokratlara ve yabancı güçlere karşı savaşıyor ve Müslüman vatandaşlara zarar vermekten kaçınıyor.

Buna karşılık IŞİD, tekfir ilkesine inanıyor ve üyelerine Müslümanları öldürme izni veriyor. IŞİD'in ideolojik öğretileri daha çok “hilafet”i kurmayı taahhüt eden ideolojik savaşçılar inşa etme temeline dayanıyor.

Bölgedeki kaynak eksikliği, terörist grupları kendilerini destekleyebilecekleri alanları ele geçirmeye zorladığı için ortak ve birbirine karşı saldırılar düzenliyorlar. Zira “IŞİD” ve “El Kaide”nin etki alanı belirli stratejik alanlarda birbiriyle örtüşüyor. Bu da, genel olarak iki grup arasında gerginlikler yaratıyor.

Bu yılın ilk çeyreğinde iki grup arasında az da olsa var olan barışçıl ilişki şiddetli ve ölümcül yüzleşmelere dönüştü ve farklı alanlarda birbirleriyle çatıştılar: Mali’nin Mopti bölgesi, iç Nijer deltası ve Mali-Burkina Faso arasındaki sınır bölgesi gibi.

Bilindiği gibi Mali’nin kültür varlıkları daha önce el-Kaide’nin şiddetli bir saldırı ve istilasına maruz kalmıştı. Bunların başında da Cenne bölgesindeki Büyük Camii geliyor. Sahel mimarisinin mükemmel bir örneği olan bu şaheser, Mali’nin güneyinde kavurucu çölün uzak ve kurak bir bölgesinde bulunuyor.

Bu çekici ve eşsiz bina, 91 metre uzunluğunda ve 20 metre yüksekliğinde bir alana inşa edilmiştir. Dünyanın kil tuğlalarla inşa edilmiş en büyük binasıdır. Cami, bu bölgeyi simgeleyen Sudan-Sahel mimari tarzının en güzel örneği olarak tanımlanmaktadır. Ahşap iskele kullanımı ile öne çıkmaktadır.

Cenne bölgesinde UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan kuşkusuz en önemli alandır. Güç açısından bölgede el-Kaide mensuplarının sayısı IŞİD'e mensup olanları aşıyor. Örgüt şu ana kadar Nijer Deltası’nı çevreleyen bölgeler üzerindeki hâkimiyetini koruyor.

Geleneksel olarak, Sahel bölgesine egemen olanlar ve hükümet güçlerini hedef alanlar listesinin başında yer alanlar el-Kaide ve müttefikleriydi. Sahel bölgesi uzun bir zamandır yoksulluktan, kötü yönetimlerden, işsizlikten, kabileler arası çatışmalardan muzdarip.

Şimdi de bu talihsiz durumu sadece daha da ağırlaştıracak IŞİD ile el-Kaide arasında büyüyen çatışmalara tanık oluyor. ABD’nin bölgedeki güçlerini çekme kararı durumun daha çok kötüleşmesine neden oldu. Fransa ise bugüne kadar bu bölgede taahhütlerine bağlı kalan tek ülke.

Fransa’da yaşadığı seçim hezimetinin ardından Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un ilk hamlesi, Fransız kuvvetlerini ziyaret etmek ve onlarla endişe verici son gelişmeleri görüşmek için geçen pazartesi günü Mali’ye gitmek oldu.

Cumhurbaşkanı Macron’un söz konusu bölgeyi ziyareti bu nedenle büyük önem taşıyor.