Afrika kıtasına faaliyet gösteren ilaç şirketlerine bir yenisi daha eklendi

Koronavirüs (Covid-19) pandemisinden en çok etkilenen ve son varyantların da dünya üzerinde yayılmasında etkili olan Afrika ülkeleri aşıya ulaşma oranı bakımında en gerilerde yer alıyor. Kıtada yalnızca yüzde 13 aşılanabilirken Amerika'nın en tartışmalı iş insanlarından Çinli milyarder Soon-Shiong, yeni nesil aşı üretimini Güney Afrika'da gerçekleştirme kararı aldı. Peki, Afrika'da yaşayan insanlar denek olarak mı kullanılacak?

Afrika’da, ilaç üretimi ve laboratuvarları en tartışmalı konuların başında geliyor. Kıtada faaliyetlerini sürdüren ve en çok dikkat çeken kuruluş ise Bill & Melinda Gates Vakfı.

Bill & Melinda Gates Vakfı dışında, Afrika topraklarında birden fazla ilaç şirketinin faaliyetleri devam ediyor. Asta(Pay) Ltd., Körfez İlaç Şirketi (Pay) Ltd., Johson & Johnson (Pay) Ltd, Pfizer Labotories (Pay) Ltd., Pharmacy Direct (Pay) Ltd., Sanofi Industries South Africa (Pty) Ltd., Roche Products (Pty) Ltd., Novartis South Africa (Pty) Lead. bunlardan en bilinenlerin başında geliyor.

Afrika’da, kamu sektörünün yüzde 84’ünün sağlık ihtiyacını karşılayamadığı biliniyor. 2018 yılında yayınlanan OECD raporuna göre, devletler tedarik problemini ihale yöntemi ile aşmaya çalışırken 1994 yılından bu yana ilaç firmalarının kıtada satacakları ilaçların fiyatını özgürce belirlemesi önlendi. Afrika pazarı, yenilikçi firmaların öncelikli tercihi olmaya devam ederken yoksul bölgelerdeki halkın da eşit derecede sağlık hizmetine ulaşabilmesi özellikle koronavirüs (Covid-19) pandemisi sürecinde önem kazandı.

5 Ağustos 2021’de Review of African Political Economy (ROAPE) tarafından Third World Network-Africa (TWN-Afrika) ortaklığında düzenlenen 'Aşı Emperyalizmi: Afrika'da Bilimsel Bilgi, Kapasite ve Üretim’ temalı web semineri, ilaç sanayinin kıtadaki satışlarında hükümetlerinde elde ettikleri kâr marjlarını da gözler önüne serdi.

Dünyaca ünlü ilaç şirketlerinin yeni ürünlerini Afrika ülkelerinde denediklerine dair basına yansıyan haberler ise her zaman tepkilerin odağında. Fakat Afrika’da ilaç üretimi 1930’lara kadar uzanıyor. Maureen MackintoshGeoffrey BandaPaula Tibandebage ve Watu Wamae editörlüğünde kaleme alınan Making Medicines in Africa - The Political Economy of Industrializing for Local Health’de yer verilen bilgilere göre, Afrika’daki ilaç üretimine ‘politik ekonomi merceği’nden değerlendirildiğinde 1960’lardan 90’lı yıllara kadar uzanan süreçte Tanzanya, Kenya ve Zimbabwe öne çıkan ülkeler arasında. Daha küçük imalatlarda ise, Tanzanya, Botsvana, Uganda, Etiyopya ve Gana ön planda.

Çok uluslu Avrupa ülkeleri ile başlayan üretim ağı, sağlık sektörünün talebini genişletmek için buldukları yeni ağın da habercisiydi. Firmaların en çok ürettikleri ürünler arasında kremler, çocuklar için şuruplar, spreyler ve son olarak da aşılar ön plana çıkıyor. İlaç firmalarının geniş endüstriyel, makroekonomik ve politik ekonomi etkileri, ulusal düzeydeki firmalar arasında paylaşılmaya devam ediyor.

Afrika’da faaliyet sürdürecek ilaç firmalarına bir yenisi daha eklendi. ABD'li biyoteknoloji milyarderi Patrick Soon-Shiong, Cape Town’da açılışını gerçekleştirdiği fabrikada, Covid-19 aşısı üretmeyi ve 2025 yılına kadar bir milyar doz üretim hacmine ulaşmayı hedefliyor.

Güney Afrika’nın üçüncü Covid-19 aşı üretim tesisi olması beklenen fabrikanın her aşamada formülü kullanması bekleniyor.

Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre Afrika şu anda kıtada uygulanan tüm aşıların yüzde birinden daha azını üretiyor.

Soon-Shiong, "Şimdi ikinci nesil bir aşı olan bu SN (spike nükleik) T hücre aşısını geliştirdik ve bunu Afrika'da, Afrika için üretip dünyaya ihraç etmek istiyoruz" ifadelerini kullandı.

Oysa, Shiong’un ‘biyo-teknoloji’ yatırımları oldukça tartışmalı. Culver City merkezli biyoteknoloji şirketi Union-Tribune'ün sahibi olan Shiong, Los Angeles merkezli ImmunityBio girişimine 300 milyon dolar yatırım yapmasının ardından şirketin halka arzını da erteletti.

ImmunityBio'nun CEO'su Richard Adcock yaptığı açıklamada, "Nant Capital'in 300 milyon dolarlık finansmanın ardından son dokuz ayda toplanan öz sermayesiyle birlikte, piyasadaki arzı durdurma kararı aldık ve Onkoloji ve Covid çalışmalarımızın gelişimini daha da hızlandırmak için iyi bir konumdayız” demişti.

Soon-Shiong, ImmunityBio’nun hemen ardından Los Angeles'ın Westlake bölgesinde iflasını ilan etmiş olan 7.5 dönümlük St. Vincent Tıp Merkezi'ni iflastan 135 milyon dolara satın aldı. LA Business Journal’da yer alan habere göre, Soon-Shiong'un yönetimine geçen mülkün durumu satın almadan bu yana belirsiz.

Soon-Shiong, Kasım 2020'de tesisi 'yeniden konumlandırmak' için kampüsünü sessizce Chicago merkezli emlak devi Jones Lang LaSalle Inc.'e devretti. Fakat ana şirketi Culver City merkezli NantHealth Inc.’e 137 milyon dolarlık yatırımı garantileyen Shiong’un yeni aşının yerel sağlık çalışanları üzerinde deneneceğini söylemesi tepkileri de beraberinde getirdi. Oysa Shiong, NantHealth ile birlikte NantMobile, NantBioScience, NantEnergy, NantOmics ve NantGames’i de yönetiyor.

Kendisi de Güney Afrika doğumlu olan Çinli Shiong, 1,2 milyar nüfuslu ve yalnızca yüzde 13’ün aşıya ulaşabilmiş olduğu kıta Afrikası’nda Los Angeles’ın ‘en zengin’ iş insanı olarak yatırım kararı aldı.

Fakat doksanların başında diyabet için yatırım yaptığı bir dizi biyoteknoloji hamlesi hayal kırıklığı yaratan Shiong’un böbrek nakli olmasına rağmen zayıf, bastonla yürüyen ve görme yeteneği zayıflığı yaşayan ilk hastası Craig, intihar etti. Her ne kadar ailesi Craig’in intiharından Shiong’u sorumlu tutmasa da, sonuçları The Lancet’te yayınlanan çalışma Amerikan Diyabet Derneği başkanı tarafından alenen tenkit edilmesini engelleyemedi.

FDA, Shiong tarafından geliştirilen Abraxane'i diğer tedavilerle birlikte kullanıldığında akciğer kanseri ve pankreas kanseri için onayladı. Abraxane'in ilk onayından kısa bir süre sonra, Soon-Shiong, yatırımcıların ısrarı üzerine nihayet American Pharmaceutical Partners ve American BioScience'ı tek bir şirkette birleştirdiğini duyurdu. 

Ters birleşme olarak bilinen bir işlemde, halka açık American Pharmaceutical, kendi en büyük hissedarı olan özel bir şirket olan American BioScience'ı satın almak için milyonlarca yeni hisse çıkardı. İşlem tamamlandığında, Soon-Shiong, birkaç yıl önce piyasaya çıkardığı şirketin hisselerinin yüzde sekseninden fazlasına sahipti. Fakat birleşmeden on beş aydan kısa bir süre sonra, Soon-Shiong şirketleri yeniden böldüğünü açıkladı.

Shiong’un şirketi Covid-19’a karşı bağışıklık tepkisinin önemli bir parçası olduğuna inanılan T hücrelerini spesifik olarak aktive etmeyi amaçlayan hAd5 adlı bir aşı geliştiriyor. 2018 yılında Los Angelese Times’ı satın alan Shiong, Güney Afrika’da üretilecek aşıyı da ilk deneyenlerden birisi oldu.



Soon-Shiong'un serveti ve iletişim becerileri, ona Amerikan yaşamının üst sınıflarına erişim sağladı. Bill Clinton ve Joe Biden ile birlikte görüntülendi ve Bill Gates ile bir temiz enerji girişimine yatırım yaptı. Üstelik Kobe Bryant’ın da en yakın arkadaşlarından birisiydi. Zoom’un da önemli yatırımcılarından olan Shiong,

Pankreas ve kanser için de çalışmalar yürüten Shiong, ABD’de sık sık tenkit edilen isimlerin başında geliyor. Los Angeles’in en zengin iş insanı olarak Afrika’da yaptığı Covid-19 aşı tesisi yatırımı ise bilim çevreleri tarafından sonuçları ‘belirsiz’ olarak nitelendiriliyor.