5 soruda İran – Ukrayna uçak krizi

İran’da düşen uçağın ardından yaşananlar “devletlerin bir birine tazminat ödeme” konusunu da beraberinde getirdi. Bir devlet yaşanan olayın ardından özür dilerse tazminat ödemeli mi? Hangi şartlarda devletler tazminat öder?

5 soruda İran – Ukrayna uçak krizi

“Cujus Est Solum, Ejus Est Usque Ad Coelum Et Ad Infores*”
*Arazi sahibinin mülkiyeti, sadece yüzeye değil, en dibine ve göğe kadardır.

Sekiz ocak sabahı, İran’ın Tahran kentinde, askeri bölge yakınlarında düşen uçakta 176 yolcu hayatını kaybetti. İran – ABD gerilimin zirvede yaşandığı günlerde düşen uçağa dair gelişmeler büyük bir merakla izlendi. Açıklamalar art arda gelirken, İran’ın son olarak uçağın  ‘insanı bir hata’ sonucu düştüğünü açıklaması üzerine sorularda birbirini izledi. Kaza oranı iki milyonda birken Ukrayna uçağı nasıl düştü? İran Ukrayna’ya tazminat ödeyecek mi? Devletler hangi şartlarda tazminat öder? İşte İran – Ukrayna uçak krizinde merak edilen 5 soru ve yanıtı…

ABD ve İran arasında Kasım Süleymani’nin öldürülmesinin ardından yaşanan gerilim, Tahran’da düşen yolcu uçağının ardından tırmanmış, ilk olarak uçağın düşüşüne ilişkin yapılan ‘teknik arıza’ açıklaması, uçak üzerinde bulunan füze parçaları dolayısıyla ‘nedeni henüz belirlenemedi’ şeklinde değiştirilmişti. İran’ın Ukrayna Havayolları’na ait yolcu uçağının ‘yanlışlıkla’ ve ‘insani bir hata’ sonucu düşürüldüğü açıklaması üzerine, uçağın bulunan kara kutusu talep edildi. İran ilk olarak bu talebi reddetse de kara kutuyu Fransa’ya göndermeyi kabul etti. Hemen ardından gelen Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy yaptığı açıklamada, “Ukrayna, suçun tam olarak kabul edilmesinde ısrar ediyor. İran’dan sorumluları adalete teslim etmesini, cesetleri iade etmesini, tazminat ödemesini ve resmi özür dilemesini bekliyoruz.” dedi. Tahran’ın yanıtı beklenirken kamuoyunda da benzer sorular sosyal medyada ve basında kendisine yer buldu. Uluslararası hava kuralları nedir? Ülkeler hangi durumlarda tazminat öder?
 
1-   İran Ukrayna uçağını nasıl düşürdü?

Tahran İmam Humeyni Havalimanı’na vaktinden önce inmesine rağmen 57 dakika rötarla kalkış yapan UR-PSR tescilli Boeing 737-800 tipi yolcu uçağı, kalkıştan iki dakika sonra sosyal medyada yer alan görüntülere göre havada alev alarak düştü. İlk inceleme 9 Ocak’ya Kiev’den Tahran’a gelen bir heyet tarafından yapıldı ve füze saldırısı ihtimali ilk kez dillendirildi. İran Genelkurmay Başkanlığı’ndan yapılan açıklamayla, artan hava trafiği radarların hassaslaşmasına neden oldu ve “ABD'nin maceracılığından kaynaklı kriz anında yapılan insani hata, faciaya yol açtı.” denildi. 


 
2-   Uçağın kara kutusundan hangi bilgiler alınabilir?

Tahran’da bulunan Ukrayna uçağının kara kutusu Fransa’da incelenecek. İki yıl kadar sürmesi tahmin edilen incelemede, ilk olarak uçağın yükseklik bilgileri alınarak arıza ya da saldırı sonucu düşüp düşmediği belirlenecek. Seksen sekiz temel parametrede kayıt yapan kara kutular, 250’e yakın kriter hakkında görüş alınmasını sağlar. Ses kayıt, kokpit seslerinin kaydedilmesi, arıza kayıtları, uçuşun değerlendirilmesi vb. veriler bu bilgiler içerisinde yer alır. İran’da düşen yolcu uçağında ‘Pilot yardım çağrısında bulundu mu?’ sorusu bu incelemenin ardından yanıtlandığında, muhtemel bir arızaya dair soru işaretleri de aydınlanacaktır.



3-   Ukrayna’nın İran’dan talepleri neler?

 
Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada İran’ın çok yönlü bir soruşturmaya hazır olmasını vurgulayarak, “İran'ın tam ve açık yönlü bir soruşturmaya hazır olmalarını, suçluların bedelini ödemesini, cenazeleri bize teslim etmelerini, tazminat ödemelerini ve resmi yollarla diplomatik bir özür dilemesini bekliyoruz. Adaletin tam olarak sağlanması için 45 uzmanımızın tam olarak yetkilendirilmesini de istiyoruz.” dedi.

 4-   Resmi yollarla diplomatik özür nedir, nasıl dilenir?

1990’lı yıllarda ‘fenomen’ haline dönüşen diplomatik özür, “genel bir ifadeyle, bir devleti temsil eden kişinin ya da kurumun geçmişte yaşanmış bir durum nedeniyle bir kişi, grup ya da başka bir devletten özür dilemesi” şeklinde tanımlanabilir. BM Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun 2001 yılında tamamlayarak BM Genel Kurulu’na gönderdiği Uluslararası Yasadışı Fiillerde Devletlerin Sorumluluğuna İlişkin Taslak’ta (Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts) ele alınan ve 37. Maddede dile getirilen uluslararası özür; işbirliği imkânlarını geliştirmek, uluslararası alandaki imaj ve prestijlerini artırmak, devletlerle yaşadıkları sorunları daha az maliyetle çözüme kavuşturmak ya da iki ülke arasındaki ilişkilerde bir normalleşme sağlayabilmek adına özür dilemeyi bir dış politika aracı olarak kullanılır. Konuya açıklık getirmek amacıyla bir yazı kaleme alan Mark Gibney ve Erik Roxstrom’e göre; bir tören düzenlenmeli, kamuoyu önünde özür dilenmeli, özür açıklayıcı olmalı, finansal yardım içermeli, adaleti tesis edebilecek bir yön ihtiva etmeli, tutarlı olmalı, affedilme beklentisi olmalı ve ikiyüzlülük içermemelidir.

Resmi yetkili kişinin veya devletin geçmişte yaşanan bir olay nedeniyle özür dilemesi aynı zamanda o devletin tazminat ödemesi için başlangıç olduğu iddia edilse de bu şehir efsanesi olmaktan öteye değildir.

 

5-   Ülkeler hangi durumlarda tazminat öder?
 
18 Mayıs 1899 Lahey’de toplanan ve özellikle uluslararası hukukun gelişmesine yön veren üç sözleşme ile devletler arası hukuk da belirlenmiştir. 1910 yılında ise uluslararası havacılık hukuku konferansları başlamış, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 20 ülke arasında 13.10.1919’da ilk defa Paris’te Hava Ulaşım Kuralları imzalanmıştır. Havacılık Kuralları Uluslararası Komisyonu (İnternational Com- mission on Air Navigation – ICAN) kurulmuş, havacılıkta ülkelerin hukuki sorumlulukları incelenerek, protokol oluşturulmuştur. Havana Konferansı’nda Ticari Havacılık Kuralları belirlenmiş, 1955’te sivil havacılık konferansında, havacılık için Anayasa hükmünde olan, Şikago Sözleşmesi imzalanmıştır. Günümüzde bu anlaşmaların maddeleri geçerli olmakla birlikte, 11 Eylül saldırılarının ardından Havacılık Güvenlik Eylem Planı (Aviation Security Action Plan/ ASAP) ve Evrensel Güvenlik Denetim Programı sözleşmeye eklenmiştir. Varşova / Lahey Konvensiyonu uyarınca uluslararası yolcu taşımalarında hava taşıyıcısının sorumluluğu altındaki haklar, ülkelerin anayasalarında yer alan maddeler uyarınca cezalandırılmakta ve tazminat miktarları belirlenmektedir.